دۆخی ئێستای کریپتۆکەرنسی لە عێراق و کوردستان
عێراق لە قۆناغێکی گرنگی ئابووریدا وەستاوە. لە کاتێکدا زۆربەی جیهان بەرەو پێش دەچێت لە بواری تەکنەلۆجیای دارایی و دراوە دیجیتاڵییەکان، دیمەنی کریپتۆکەرنسی لە عێراق هێشتا بە شێوەیەکی گشتی بێ ڕێکخستنە و پەرەی پێنەداوە. ئەم بۆشاییە ڕێکخستنکارییە مەترسی گەورە دروست دەکات و لەهەمان کاتدا عێراق لە قازانجە گرنگەکانی سەکتەرێکی کریپتۆکەرنسی باش ڕێکخراو بێبەش دەکات.
لە دوای دەیان ساڵ ململانێ، سزای نێودەوڵەتی و بێ سەقامگیری ئابووری، سیستەمی داراییی عێراق ڕووبەڕووی چاڵاکییە تایبەتەکان دەبێتەوە. بانکی ناوەندیی عێراق (CBI) بەردەوامە لە کارکردن بۆ سەقامگیرکردنی دیناری عێراقی و تێکەڵکردنی وڵات لەگەڵ سیستەمی داراییی جیهانی، لەوانە لە ڕێگەی نرخی فەرمیی ئاڵوگۆڕەوە کە ١٬٣١٠ دیناری عێراقی بۆ هەر دۆلارێکی ئەمریکییە، کە لە شوباتی (فێبریوەری) ٢٠٢٣ەوە جێبەجێ دەکرێت. لەهەمان کاتدا، حوکمڕانی نیوە سەربەخۆی هەرێمی کوردستان بارودۆخی ئابووری و ڕووکاری ڕێکخستنکاری جیاوازیان دروستکردووە.
لەم پاشبنەمایەدا، بەکارهێنانی کریپتۆکەرنسی بە شێوەیەکی سروشتی گەشەی کردووە، زۆر جار لە سایەدا کاردەکات بێ چاودێریی گونجاو، باج یان پاراستنی بەکارهێنەر. ئەم وتارە سەرەتاییە لە زنجیرەی “ڕێکخستنی کریپتۆکەرنسی لە عێراق”دا باس لە بارودۆخی ئێستای کریپتۆکەرنسی لە عێراق و کوردستان دەکات، لەگەڵ ئەو ئاڵنگارییانەی کە ژینگەیەکی بێ ڕێکخستن دروستیان دەکات، و بۆچی دروستکردنی چوارچێوەیەکی ڕێکخستنکاری تەواو دەبێتە پێویستییەکی نیشتمانی.
دۆخی ئێستا
گەشەکردنی بەکارهێنان سەرەڕای نەبوونی چوارچێوە
سەرەڕای نەبوونی ناسینی یاسایی یان چوارچێوەی ڕێکخستنکاری، بەکارهێنانی کریپتۆکەرنسی لە عێراق بەردەوام لە زیادبووندایە. گەنجانی عێراقیی شارەزا لە تەکنەلۆجیا، بە تایبەتی لە شارە گەورەکان وەک بەغدا، هەولێر و سلێمانی، ڕوویان لە کریپتۆکەرنسی کردووە وەک سیستەمێکی داراییی هەڵگرتنەوە. چەند هۆکارێک یارمەتی ڕوونکردنەوەی ئەم بەکارهێنانە دەدەن:
- نیگەرانی سەبارەت بە هەڵمژین (تورم) و بێ سەقامگیریی دراو
- پێویستی گواستنەوەی پارە کە پەیوەستە بە کۆمەڵگای گەورەی دیاسپۆرای عێراقی
- سنووردار بوونی دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە بانکییە نێودەوڵەتییەکان
- ڕێژەی بەرزی بێکاری کە گەنجان بەرەو دەرفەتە ئابوورییە دیجیتاڵییەکان دەبات
- بێباوەڕی بە سیستەمە بانکییە جێگیرەکان
لە هەرێمی کوردستان، کە تیشکدانی ئینتەرنێت و وەرگرتنی تەکنەلۆجیا بە گشتی لە ئاستی زیاترن لە بەشەکانی تری عێراق، چالاکیی مامەڵەکردن و کانزاکردنی کریپتۆکەرنسی بە دیارتری دەرکەوتووە. لقی بچووکی ئاڵوگۆڕ و گروپە نافەرمییەکانی مامەڵەکردن زۆرجار لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و بەرنامەکانی نامەنووسین کاردەکەن، لەگەڵ ئۆفیسە ئاڵوگۆڕەکانی نەریتی و تۆڕەکانی حەوالە کە ماوەیەکی درێژە کاری ئاڵوگۆڕی دراو و گواستنەوەی پارەیان لە هەرێمدا ئەنجام داوە.
بۆشاییی ڕێکخستنکاری و ئەنجامەکانی
لە ئێستادا، نە حکومەتی فیدراڵیی عێراق و نە حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) هیچ ڕێکخستنێکی ڕوونیان دانەناوە بۆ کریپتۆکەرنسی. بانکی ناوەندیی عێراق لە ساڵی ٢٠١٧ ڕایگەیاندنێکی دەرکرد کە ئاگاداری لە مامەڵەکردن بە کریپتۆکەرنسی دەدا، بەڵام ئەم ئاگادارییە بێ هیچ میکانیزمێکی جێبەجێکردن یان ڕووکارێکی ڕێکخستنکاری تەواو بوو، و کارتێکەری کەمی هەبوو لەسەر کەمکردنەوەی گەشەی سروشتیی ئارەزووی سەرەوە.
ئەم بۆشاییە ڕێکخستنکارییە چەند ئەنجامێکی نیگەرانکەری هەیە:
- ڕژان و لادانی ئابووری: مامەڵە بێ ڕێکخستنکراوەکانی کریپتۆکەرنسی دەتوانن یارمەتی ڕایکردنی سەرمایە لە ئابووریی عێراق بدەن، بە لادان لە کۆنترۆڵەکانی ئاڵوگۆڕی دراوی بیانی و بەشداریکردن لە بێ سەقامگیریی ئابووریی گشتی.
- لاوازیی ئاسایشی: بێ چاودێریی گونجاو، دەکرێت کریپتۆکەرنسی بۆ چالاکییە نایاساییەکان بەکاربهێنرێت، لەوانە دابینکردنی پارە بۆ تیرۆریزم، لادان لە سزاکان و شوشتنی پارە — کە نیگەرانییەکی گرنگن لەبەرچاوگرتنی ئاڵنگارییە ئاسایشییەکانی عێراق و گرنگیدانی بنیاتنانەوە لە قۆناغی دوای داعش.
- بۆشاییی پاراستنی بەکارهێنەر: هاوڵاتییانی عێراقی کە مامەڵە لەگەڵ کریپتۆکەرنسی دەکەن ئێستا هیچ پاراستنێکی یاساییی ڕوونیان نییە دژی فێڵ، خاپاندن یان شکستی پلاتفۆرمەکان.
- لەدەستدانی داهات: حکومەت داهاتی باجی گونجاو لە مامەڵەکردنی کریپتۆکەرنسی، چالاکییەکانی کانزاکردن و بزنسە پەیوەندیدارەکان لەدەست دەدات.
- کورتهێنانی داهێنان: نەبوونی ڕوونیی ڕێکخستنکاری بزنسە یاساییەکان لە وەبەرهێنان لە تەکنەلۆجیای بلۆکچەین و بنکەی کریپتۆکەرنسی لەناو عێراق ڕادەگرێت.
| چی نییە | وتارەکە دەڵێت چی لێی دەکەوێتەوە | لەم ماوەیەدا کێ هەڵیدەگرێت |
|---|---|---|
| هیچ سیستەمێکی مۆڵەتدان بۆ پێگەکان | هیچ ستانداردێک نییە کە پێگە دەبێت جێبەجێی بکات پێش ئەوەی پارەی کەسێک وەربگرێت | کڕیار، کە دەبێت هەموو پشکنینەکە خۆی بکات |
| ئەرکی ڕاپۆرتکردن لەسەر کارپێکەرانی ناوخۆ | ئەو جوڵانەی دەکرێت گرنگ بن بۆ سپیکردنەوەی پارە یان بەلادانی سزا، بەبێ تۆمارێک تێدەپەڕن کە کەس هەڵیبگرێت | دەزگاکانی ئاسایش، کە زۆر دواتر لە گواستنەوەکە ئەنجامەکە دەبینن |
| ڕێگایەک بۆ پارێزگاری لە بەکاربەر | هیچ لایەنێک نییە کە گلەیی بۆ ببرێت کاتێک بۆرسەیەک دەکەوێت یان بەڵێنێک دەشکێت | ئەو کەسەی پارەکەی لەدەست داوە، بە تەنها |
| هیچ مامەڵەیەکی باجی | چالاکییەک کە نە باج لێدەدرێت و نە دەژمێردرێت، بۆیە لە هیچ ژمارەیەکی نەتەوەییدا دەرناکەوێت | پارەی گشتی، و هەر پلاندانەرێک کە لەسەر ژمارەکانی فەرمی کار دەکات |
| ڕوونی یاسایی بۆ کاری ڕەوا | کۆمپانیای بەجێ لە دەرەوە دەمێنن، چونکە کەس وەبەرهێنان ناکات بەرامبەر یاسایەک کە نەنووسراوە | بازاڕی ناوخۆ، کە بەجێدەهێڵدرێت بۆ ئەوانەی ڕازین بەبێ یاسا کار بکەن |
ئاڵنگارییە تایبەتەکان لە بارودۆخی عێراقی
پەیوەندی لەگەڵ سەکتەری بانکی
سەکتەری بانکیی عێراق ڕووبەڕووی ئاڵنگارییە دامەزراوەیی گەورەکان دەبێتەوە، لەگەڵ متمانەی گشتیی سنووردار و ڕێژەیەکی نزمی گەیشتنی خەڵک بە بانکی فەرمی؛ بەشێکی گەورەی گەورەسالانی عێراقی هێشتا دەرەوەی خزمەتگوزارییە بانکییە فەرمییەکانن. لەم ژینگەیەدا، بەکارهێنانی کریپتۆکەرنسی زۆرجار وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ کەموکورتییەکانی سیستەمی بانکی دەردەکەوێت، نەک وەک تەواوکەرێک بۆ سیستەمێکی داراییی کارا.
مزاینەی دۆلار، یان “پەنجەرەی دراو”، کە بانکی ناوەندیی عێراق بەڕێوەی دەبات، بۆ پاراستنی سەقامگیریی دراو و بەڕێوەبردنی دەستگەیشتن بە دراوی بەهێز داڕێژراوە، بەڵام هەندێک جار مەترسیی مامەڵەی خراپ و لەشکاندنی لەسەر بووە. بەراورد لەگەڵ نرخی فەرمیی بانکی ناوەندی، نرخی دۆلار لە بازاڕی هاوتەریب یان بازاڕی ئازاد بەشێوەیەکی گشتی بەرزتر بووە، کە بۆشایی نێوان بازاڕی فەرمی و نافەرمی نیشان دەدات. ئاڵوگۆڕەکانی کریپتۆکەرنسیی بێ ڕێکخستن چینێکی تر، کە زۆرجار نادیارە، زیاد دەکەن بۆ ئەم دیمەنە هاوتەریبەی دراو، کە فشار زیاتر دەخاتە سەر هەوڵەکانی سیاسەتی دراوی بانکی ناوەندی.
پێچەوانەیی هەرێمی
دۆخی نیوە سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان چینێکی تری ئاڵۆزی زیاد دەکات. سیاسەتە ئابوورییەکان لە نێوان بەغدا و هەولێر هەموو کات بە تەواوی یەکگرتوو نین، کە بۆشاییی ڕێکخستنکاری دروست دەکات کە بەکارهێنەرانی کریپتۆکەرنسی دەتوانن سوودی لێ وەربگرن بە کارکردن لە نێوان سنوورە یاساییەکان. هەر ڕووکارێکی ڕێکخستنکاریی کارا دەبێت ئەم دینامیکییە فیدراڵی-هەرێمییە لەبەرچاو بگرێت لەگەڵ دڵنیابوون لە پاراستنی هاوتای بۆ بەکارهێنەران لە سەرتاسەری عێراق، لە بەغداوە بۆ هەولێر و سلێمانی.
ئاڵنگارییە زیرەکی و تەکنیکییەکان
بنکەی ئینتەرنێتی عێراق، سەرەڕای باشترکردنی، هێشتا لە سەرتاسەری وڵات نایەکسانە. کەمبوونەوەی کارەبا و جیاوازیی ئاستی زانیاریی دیجیتاڵی کۆسپی زیاتر دروست دەکات بۆ بەکارهێنانی بەرپرسیارانەی کریپتۆکەرنسی. پێویستە ئەم ئاڵنگارییانەی بنکە پێکەوە لەگەڵ گەشەپێدانی ڕێکخستنکاری چارەسەر بکرێن، بۆ ئەوەی هەر یاسایەکی داهاتوو بە شێوەیەکی کرداری جێبەجێکراو بێت نەک تەنها ئارەزوویەکی تیۆری.
بارودۆخی جیهانی و شوێنی عێراق
لە کاتێکدا عێراق دوودڵ بووە لە دروستکردنی ڕێکخستنی کریپتۆکەرنسی، چەند ئابووریی هاوشێوە بەرەو پێش چوون. وڵاتانی کە ئاڵنگارییی ئابووریی هاوشێوەیان هەیە یان پێویستیی بنیاتنانەوەی دوای ململانێیان هەیە زیاتر تێگەیشتوون کە ڕێکخستن — نەک قەدەغەکردنی تەواو — زۆرجار ڕووکاری کاراتربووە.
ئیمارات عەرەبییە یەکگرتووەکان پشتیوانیی تەکنەلۆجیای بلۆکچەین و کریپتۆکەرنسی کردووە لەژێر سیستەمێکی ڕێکخستنکاریی بەوردی داڕێژراودا، کە یارمەتیی دروستکردنی هەزاران کاری داوە و وەبەرهێنانی بیانی بۆ سەکتەری داراییە دیجیتاڵییەکانی ڕاکێشاوە. تورکیا، سەرەڕای ئاڵنگارییە ئابوورییە تایبەتەکانی، یاسای گەشەپێداوە کە ئامانجی داهێنان بگونجێنێت لەگەڵ پاراستنی دراو و سیستەمی بانکی. نایجیریا، کە فشارە هاوشێوەکانی هەڵمژین و بێ سەقامگیریی دراو ڕووبەڕووی دەبێتەوە، هەنگاوی ناوە بۆ جێبەجێکردنی ڕێکخستنی پەیوەندیدار بە کریپتۆکەرنسی لەگەڵ دراوی دیجیتاڵیی بانکی ناوەندیی خۆی.
عێراق مەترسی زیاتر لادان لە دواوەی هاوشێوەکانی هەرێمی و جیهانی هەیە ئەگەر ڕووکارێکی ڕێکخستنکاریی بیرکراوە و لەگەڵ بارودۆخی خۆی گونجاو نەگەشەپێدات.
هەموو ئەوەی لە بەشی داهاتوودایە، باسی ئەوە دەکات کە ڕێکخستن دەتوانێت چی بکات، نەک ئەوەی هیچ یاسایەکی عێراقی ئێستا داوای دەکات. هیچ سیستەمێکی مۆڵەتدان نییە کە داوای بۆ بکرێت، هیچ ڕاپۆرتێک نییە پێشکەش بکرێت، و هیچ چاودێرێک نییە کە تۆمار لای بکرێت؛ بانکی ناوەندی عێراق ئاگادارکردنەوەی ئاشکرا لەبارەی مامەڵەکردن بە دراوی دیجیتاڵی دەرکردووە، و ئەمە شتێکی جیاوازە لە بوونی چوارچێوەیەک.
ڕاسپاردەکان وەک باسکردنی ئەوە بخوێنە کە چوارچێوەیەک دەبوایە چی تێدا بێت ئەگەر نووسرابا. هەرکەس ئەمڕۆ کار بکات، لە بۆشاییەکەدا کار دەکات، و ئەو پشکنینانەی دەبوایە لەسەر چاودێر بوونایە، دەکەوێتە سەر خۆی.
بەڵگەی ڕێکخستن
پێویست ناکات ڕێکخستنی کریپتۆکەرنسی لە عێراق وەک هەوڵێک بۆ سنووردارکردنی پێشکەوتنی تەکنەلۆجی یان ئازادیی ئابووری تەماشا بکرێت. بەڵکو، ڕێکخستنی کارا یارمەتی ئەمانە دەدات:
- پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی: بە ڕێگری لە دابینکردنی پارە بۆ چالاکییە نایاساییەکان و دڵنیابوون لە جێبەجێکردنی ڕێساکانی “بناسە کڕیارەکەت” (KYC) و “دژی شوشتنی پارە” (AML) لەسەر پلاتفۆرمە مۆڵەتدراوەکان.
- پاراستنی سەقامگیریی ئابووری: بە هێنانی چالاکیی کریپتۆکەرنسی بۆ ناو ئابووریی فەرمی و کەمکردنەوەی بۆشایی دەستکاریکردنی بازاڕ.
- دروستکردنی داهاتی حکومەت: لە ڕێگەی کرێی مۆڵەت، باجدانی بزنسەکانی کریپتۆکەرنسی، و حیسابکردنی ڕوونتر بۆ چالاکیی مامەڵەکردن.
- پاراستنی بەکارهێنەران: بە دانانی ستانداردی ڕوون بۆ ئاڵوگۆڕەکان و دابینکەرانی تری خزمەتگوزاریی کریپتۆکەرنسی کە لە عێراق کاردەکەن.
- ڕاکێشانی وەبەرهێنانی یاسایی: ڕێکخستنی ڕوون نیشانە دەدات بە وەبەرهێنەران و بزنسە نێودەوڵەتییەکان کە عێراق کراوەیە بۆ داهێنانی دارایی لەناو چوارچێوەیەکی سەلامەت و پێشبینیکراو.
تێبینییەکی کورت سەبارەت بە پانتایی ئەم بابەتە: نابێت هیچ بەشێک لەم وتارە وەک ڕاوێژی دارایی یان پشتیوانیکردن لە هیچ کریپتۆکەرنسی، ئاڵوگۆڕ یان ستراتیژی وەبەرهێنانێکی دیاریکراو لێک بدرێتەوە؛ خوێنەرانی کە بیر لە بەشداریکردن لە چالاکیی کریپتۆکەرنسی دەکەنەوە پێویستە ڕاوێژی سەربەخۆ و شارەزا وەربگرن و مەترسییەکانی تێبگەن.
کۆتایی
بەکارهێنانی گەشەسەندووی کریپتۆکەرنسی لە عێراق و کوردستان، لەژێر بەردەوامیی نەبوونی ڕێکخستن، هەم دەرفەت و هەم ئاڵنگارییە. بێ چاودێریی گونجاو، ئەم سامانە دیجیتاڵییانە مەترسیی ئەوەیان هەیە ببنە ئامرازی زیانی ئابووری لە بری ئەوەی ببنە هۆکاری پێشکەوتن. بەڵام بە ڕێکخستنێکی بیرکراوەوە — کە بە شێوەیەکی گونجاو لەگەڵ بارودۆخی تایبەتی عێراق داڕێژرابێت — کریپتۆکەرنسی دەتوانێت لە جیاتی ئەوە بەشداریی بکات لە بەشداریی دارایی، نوێکردنەوەی ئابووری و پێشکەوتنی تەکنەلۆجیای فراوانتر.
وەک وتارەکانی داهاتووی ئەم زنجیرەیە باسیان لێوە دەکەن، وڵاتانی کە ئاڵنگارییی هاوشێوەیان بەرچاو کردووەتەوە سەرکەوتوو بوون لە جێبەجێکردنی چوارچێوەیی ڕێکخستنکاری کە هاوسەنگی نێوان داهێنان و پاراستن دەکات. عێراق دەتوانێت فێربێت لەم ئەزموونانە لەگەڵ گەشەپێدانی ڕووکارێک کە لەگەڵ بارودۆخی تایبەتیی ئاسایشی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی خۆی بگونجێت.
ڕێگای بەرەو پێشەوە پێویستی بە هاوکاریی بەردەوام هەیە لە نێوان بانکی ناوەندیی عێراق، حکومەتەکانی فیدراڵی و هەرێمی، دەزگا ئاسایشییەکان و شارەزایانی تەکنەلۆجی. بە کردەوەیەکی بڕیارداری ئێستا، عێراق دەتوانێت یارمەتی بدات بۆ گۆڕینی کریپتۆکەرنسی لە مەترسییەکی گونجاو بۆ سامانێکی نیشتمانی — کە خزمەت بە بەرژەوەندیی ئابووری، ئاسایشی، و لە سەرووی هەموویانەوە، گەلەکەی خۆی دەکات.
