بلۆکچەین
ئەگەر دراوی دیجیتاڵی وەک پارە دابنێین، بلۆکچەین ئەو دەفتەرەیە کە هەموو ئەمە دەکاتە شتێکی ڕاستەقینە. بلۆکچەین لیستێکی بەردەوام گەشەکردووە لە تۆمار کە پێیان دەگوترێ بلۆک، بەیەکەوە بەستراونەتەوە و لە ڕێگەی کۆدکردنی تایبەت پارێزراون. هەر بلۆکێک کاتی تۆمارکردن و کۆمەڵێک ئاڵوگۆڕی تێدایە، هەروەها ئاماژەیەکی کۆدکراوی بلۆکی پێش خۆی هەیە، بۆیە زنجیرەیەکی بێ پچڕان دروست دەبێت کە دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم بلۆک، کە پێی دەگوترێ بلۆکی پەیدابوون.
ئەوەی بلۆکچەین دەکاتە شتێکی نوێ ئەوە نییە کە دەفتەرێکە، چونکە مرۆڤ هەزاران ساڵە دەفتەری هەیە. بەڵکو شێوازی بەڕێوەبردنی دەفتەرەکەیە. لە جیاتی ئەوەی یەک بانک یان حکومەت کۆنترۆڵی تۆمارەکە بکات، هەزاران کۆمپیوتەری سەربەخۆ کە پێیان دەگوترێ نۆد، هەریەکەیان کۆپیایەکی هاوشێوەی هەموو بلۆکچەینەکەیان هەیە. کاتێک ئاڵوگۆڕێکی نوێ ڕوودەدات، بۆ سەرجەم نێتوۆرکەکە دەنێردرێت، پشتڕاست دەکرێتەوە، و پاشان زیاد دەکرێت وەک بلۆکێکی نوێ.
ئەم پێکهاتەیە سێ تایبەتمەندی سەرەکی دەداتە بلۆکچەین. یەکەم، نامەرکەزیبوونە: هیچ کەسێک خاوەنداری دەفتەرەکە نییە. دووەم، ڕوونیبوونەوەیە: هەموو کەسێک دەتوانێت بلۆکچەینەکە ببینێت و ئاڵوگۆڕەکان پشتڕاست بکاتەوە. سێیەم، نەگۆڕبوونە: کاتێک زانیارییەک پشتڕاست کرا، ناتوانرێت بگۆڕدرێت.
بیتکۆین یەکەم بەکارهێنانی سەرکەوتووی تەکنەلۆجیای بلۆکچەین بوو، لە ٢٠٠٩ دروستکرا بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ‘دووجار خەرجکردن’. بلۆکچەین ئەم کێشەیەی چارەسەر کرد بە کردنی هەموو ئاڵوگۆڕێک بە شێوەیەکی گشتی و پشتڕاستکراوە لەلایەن نێتوۆرکەکەوە.
لەو کاتەوە، تەکنەلۆجیاکە زۆر لە گواستنەوەی سادەی دراو دوورکەوتووەتەوە. ئیسیریوم گرێبەستی زیرەکی هێنایە ناوەوە، کە یارمەتی گەشەپێدەران دەدات بەرنامەی تەواو لەسەر بلۆکچەین دروست بکەن. ئەمڕۆ، بلۆکچەینەکان بنچینەی پلاتفۆرمی دارایی نامەرکەزی، تۆکنی نەگۆڕاو، و چەندین سیستمی تری دیکەن.
گرنگە بزانین هەموو بلۆکچەینەکان هاوشێوە نین. هەندێک وەک بیتکۆین، پێداگری لەسەر ئاسایش و نامەرکەزیبوون دەکەن. هەندێکی تر خێرایی و کەمکردنەوەی کرێ زیاتر لابەرچاو دەگرن.
بۆ هەرکەسێک کە کۆردکۆین یان هەر ئێکسچەینجێکی تر بەکاردێنێت، تێگەیشتن لە بنەماکانی بلۆکچەین یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی مامەڵەکان ناگەڕێنرێنەوە، بۆچی پشتڕاستکردنەوە کات دەوێت، و بۆچی پارەکانت بە هاوکێشەی بیرکاری پارێزراون نەک بە بەڵێنی کۆمپانیایەک.
