وایتپەیپەر (Whitepaper)
وایتپەیپەر بەڵگەنامەیەکی ووردە کە پرۆژەیەکی کریپتۆ بڵاوی دەکاتەوە بۆ ڕوونکردنەوەی تەکنەلۆجیای بنەڕەتی و ئەو کێشەیەی مەبەستی چارەسەرکردنیەتی و مۆدێلی ئابووری و پلانەکانی بۆ گەشەکردنی داهاتوو. دەستەواژەکە لە دەرەوەی کریپتۆوە سەرچاوەی گرتووە، لە بارودۆخی حکومەت و کۆمپانیاکاندا، کە تێیدا وایتپەیپەر بەکاردەهات بۆ خستنەڕووی پێشنیاری سیاسەت یان چارەسەری تەکنیکی، بەڵام بە توندی پەیوەست بوو بە کریپتۆکۆرەنسییەوە دوای ئەوەی دروستکەری بیتکۆین، ساتۆشی ناکامۆتۆ، وایتپەیپەری بیتکۆینی بڵاوکردەوە لە ساڵی 2008، بەڵگەنامەیەکی نۆ لاپەڕەیی بەناوی بیتکۆین: سیستەمێکی نەقدینەیی ئەلکترۆنی هاوتا-بۆ-هاوتا کە دیزاینی تەواوی بنەڕەتی تۆڕەکەی وەسفکرد.
لەو کاتەوە، بڵاوکردنەوەی وایتپەیپەر بووەتە پرکتیسێکی ستاندارد بۆ نزیکەی هەموو پرۆژەیەکی کریپتۆی جددی، بەتایبەتی ئەوانەی پارە کۆدەکەنەوە لە ڕێگەی فرۆشتنی تۆکنەوە. وایتپەیپەری کریپتۆی نموونەیی چەندین بواری سەرەکی دەگرێتەوە: ئەو کێشەیەی پرۆژەکە بانگەشەی چارەسەرکردنی دەکات و بۆچی چارەسەرە بوونەکان کورتن، و بنیادی تەکنیکی بلۆکچەین یان پرۆتۆکۆڵی پێشنیارکراو، و تۆکنۆمیکس، واتە چۆن تۆکنی پرۆژەکە دابەش دەکرێت و بەکاردێت و چۆن دابینکردنی بەڕێوە دەبردرێت بە تێپەڕبوونی کاتدا، و تیمی پشتی پرۆژەکە و ئەزموونی پەیوەندیداریان، و ڕۆدماپێک کە ئامانجە پلاندانراوەکان ڕوون دەکاتەوە.
بۆ وەبەرهێنەران و توێژەران، وایتپەیپەر یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکان بۆ هەڵسەنگاندنی ئایا پرۆژەیەک بەڕاستی بنیادێکی تەکنیکی چەسپاوی هەیە و پلانێکی ڕیالیستی، لەبری ئەوەی پرۆژەیەکی سپیکیولەیتیڤی خاوی بێت بەبێ هیچ ناوەڕۆکێکی ڕاستەقینە لە پشتییەوە. پێویستە وایتپەیپەرێکی باش نووسراو بەقەد بەشێوەیەکی وورد و دیاریکراو بێت کە ڕێگە بە خوێنەرانی خاوەن زانیاری تەکنیکی بدات بەڕاستی تێبگەن سیستمی پێشنیارکراو چۆن کاردەکات، لەبری پشتبەستن بە زمانی بازاڕگەری تاریک و بەڵێنی بێ پشتیوانی بۆ قازانجی گەرەنتیکراو.
بەڵام گرنگە بزانین کە وایتپەیپەر لەلایەن خودی تیمی پرۆژەکەوە نووسراوە و بڵاوکراوەتەوە، واتە بە سروشتی خۆی نوێنەرایەتی بۆچوون و بەرژەوەندی خۆیان دەکات لەبری هەڵسەنگاندنێکی سەربەخۆ و ئۆبجێکتیڤ. لەبەر ئەوەی نووسینی وایتپەیپەرێکی سەرنجڕاکێش پێویستی بە هیچ بەڵگەیەک نییە کە تەکنەلۆجیای وەسفکراو بەڕاستی کاردەکات یان هەرگیز بنیاد دەنرێت، پرۆژە فێڵبازانەکان بە مێژووییەوە وایتپەیپەری پیشەیی نووسراو و تەکنیکی ئاڵۆزیان بەکارهێناوە بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنان سەرەڕای نەبوونی هیچ نیازێکی ڕاستەقینە یان توانا بۆ جێبەجێکردنی بانگەشەکانیان.
بۆیە، وەبەرهێنەرە شارەزاکان بەگشتی مامەڵە لەگەڵ وایتپەیپەردا دەکەن وەک نوقتەی دەستپێکردنی توێژینەوە نەک پشتڕاستکردنەوەیەکی کۆتایی، بەراوردکردنی بانگەشەکانی لەگەڵ کۆدی ڕاستەقینەی پرۆژەکە و متمانەپێکراویی و تۆماری ڕابردووی تیمەکەی و پشکنینی سەلامەتی سەربەخۆ و ڕایی کۆمەڵگا، پێش دروستکردنی حوکمێک لەسەر ئایا بینینی ڕاگەیاندراوی پرۆژەکە لەوانەیە بەڕاستی لە کردەوەدا بەدی بێت.